GACS raakt straks bijna elke utiliteitsinstallateur

Sinds 1 januari 2026 moeten utiliteitsgebouwen met een verwarmings- of koelsysteem van 290 kW of meer beschikken over een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS). In 2030 daalt die ondergrens naar 70 kW. Wat nu vooral speelt in de zware utiliteit, gaat straks gelden voor een groot deel van de installatiebranche. Wat houdt de GACS-verplichting precies in? En wat betekent dit voor installateurs?

Wat is een GACS?

Een GACS (Gebouwautomatiserings- en controlesysteem) bewaakt, analyseert en optimaliseert de technische installaties in een gebouw. Het systeem doet meer dan alleen installaties aansturen. Het systeem maakt prestaties continu inzichtelijk en stuurt installaties bij waar nodig. Zo verbetert het energiegebruik en comfort.

Een GACS stuurt onder meer de volgende installaties aan:

• verwarming
• warm tapwater
• koeling
• luchtbehandeling
• verlichting
• zonwering

Domotica, zonnepanelen, windmolens en laadpalen vallen niet direct onder de GACS-verplichting. Ze kunnen wel gekoppeld zijn aan installaties die onder het GACS vallen of worden aangestuurd via een GBS. In combinatie met een EMS (energiemanagementsysteem) kan een gebouw beter gebruikmaken van duurzame energie.

Minimale functionaliteiten GACS

Een GACS moet minimaal kunnen:

• energieverbruik continu monitoren, registreren en analyseren, en installaties bijsturen
• de energie-efficiëntie beoordelen, rendementsverlies signaleren en de beheerder informeren over verbeteringen
• communicatie mogelijk maken tussen verschillende technische installaties en apparaten, waarbij systemen van verschillende fabrikanten kunnen samenwerken
• uiterlijk op 29 mei 2026 ook de binnenmilieukwaliteit monitoren (aanvullende eis uit EPBD IV)

Van norm naar praktijk

De prestaties van GACS-systemen zijn vastgelegd in de norm NEN-EN-ISO 52120-1. Techniek Nederland, TVVL en FHI publiceerden in september 2024 het interpretatiedocument Ontwerp- en controlerichtlijn voor GACS-bijdrage aan energieprestaties van gebouwen. De publicatie vertaalt deze norm naar praktische richtlijnen voor ontwerp en controle.

Utiliteitsgebouwen met systemen van meer dan 70 kW moeten uiterlijk 31 december 2029 voldoen aan GACS, energielabel klasse C. Voor energieconsumptie en binnenklimaatrapportage geldt bij bestaande bouw minimaal klasse B.

Het RVO heeft een checklist opgesteld om te beoordelen of een systeem waarschijnlijk aan de eisen voldoet. Voor een volledige toets is meestal een uitgebreide analyse nodig, vaak uitgevoerd door gespecialiseerde installateurs. In de toekomst kunnen gebouweigenaren ook met een leveranciersverklaring aantonen dat het systeem voldoet.

Waarom een GACS?

De verplichting komt uit de Europese EPBD-richtlijn. Het doel: installaties niet alleen bij oplevering goed laten draaien, maar ook tijdens de hele gebruiksduur. Dat moet leiden tot:

• minder energieverbruik (besparing van 20–30%)
• meer inzet van duurzame energie
• hogere bedrijfszekerheid
• lagere exploitatiekosten
• een beter binnenklimaat

Een ander voordeel is dat precies kan worden bepaald wanneer installatie-onderhoud het best kan worden ingepland. Daarbij vervallen periodieke keuringen van Scope 14 en EPBD als een gebouw beschikt over een goedgekeurd GACS. Wanneer een gebouw beschikt over een goedgekeurd GACS, vervallen de periodieke keuringen Scope 14 en EPBD.

Is een GBS automatisch een GACS?

Nee. Een traditioneel GBS (gebouwbeheersysteem) voldoet niet automatisch aan de GACS-eisen. Veel bestaande systemen sturen installaties aan, maar missen de analyse- en rapportagefuncties die de EPBD vraagt. Energiemanagement is een essentieel onderdeel van een GACS. Voor installateurs betekent dit: Voor installateurs betekent dit: bestaande regeltechniek kritisch beoordelen.

Wanneer is een GACS verplicht?

De verplichting geldt voor utiliteitsgebouwen met een verwarmings- of koelsysteem boven een bepaald vermogen.

Vanaf 1 januari 2026: meer dan 290 kW

Sinds 1 januari 2026 moeten utiliteitsgebouwen met een verwarmings- of koelsysteem van 290 kW of meer beschikken over een GACS. Dit geldt onder meer voor:

• kantoren
• zorginstellingen
• onderwijsgebouwen
• retail
• bedrijfsgebouwen

De verplichting geldt voor zowel nieuwbouw als bestaande gebouwen.

Vanaf 2030: meer dan 70 kW

In 2030 gaat de ondergrens omlaag naar 70 kW. Daardoor vallen ook middelgrote kantoren, gezondheidscentra, scholen en grotere winkels onder de verplichting. Daarmee groeit de markt verder dan alleen de zware utiliteit. In veel grotere gebouwen is al een vorm van gebouwautomatisering aanwezig. De vraag wordt dan: voldoet het bestaande systeem, of moet het worden aangepast?

Hoe wordt het vermogen bepaald?

De verplichting is gekoppeld aan het opgestelde vermogen van het verwarmings- of koelsysteem. In de praktijk tel je het totale nominale vermogen van alle installaties die het gebouw bedienen. Meerdere toestellen tel je dus bij elkaar op.

Wat betekent dit voor installateurs?

De impact voor installateurs is op meerdere punten merkbaar. Waar regeltechniek vroeger soms een sluitpost was, wordt het nu een belangrijk onderdeel van het ontwerp. Monitoring- en analysefunctionaliteit moeten al in de ontwerpfase worden meegenomen. Dat vraagt om nauwere samenwerking met regeltechniekspecialisten en meer kennis van duurzame installaties. De adviesrol van de installateur groeit. Daarnaast kunnen installateurs zich specialiseren in technologieën die ervoor zorgen dat een gebouw aan de GACS-verplichting voldoet. Denk aan binnenklimaatoptimalisering, slim verlichten, zonne-energie, energieopslag en energiemanagement. Ten slotte kunnen installateurs de data die de GACS continu levert gebruiken om afwijkingen sneller te signaleren, preventief onderhoud te plannen en verbeteringen door te voeren.

GACS als kans voor de installateur

De verlaging naar 70 kW in 2030 vergroot de markt flink. Installateurs die hierop inspelen, kunnen daar voordeel uit halen. GACS kan daarmee uitgroeien tot een nieuwe dienst voor installateurs. Voorwaarde is wel dat installateurs gebouweigenaren deskundig adviseren over techniek, prestaties en regelgeving.