Waterzijdig inregelen van cv-installaties en warmtepompen krijgt steeds meer aandacht. Niet alleen van installateurs zelf, maar ook van politiek, maatschappelijke organisaties en lokale overheden. Niet vreemd, want een goed ingeregelde installatie werkt 10 tot 30 procent efficiënter en bespaart zo energie en kosten. Volgens schattingen van ISSO wordt ongeveer driekwart van de installaties niet of matig ingeregeld. Maar wat is waterzijdig inregelen precies? En hoe krijg je het voor elkaar?
Juist in een wereld waar de gemiddelde aanvoertemperatuur en ∆t van een (warmtepomp)installatie daalt, luistert die inregeling van een cv- of warmtepompinstallatie steeds nauwer. Met stijgende energieprijzen, wettelijke verplichtingen en de opmars van de warmtepomp wordt het slechts een kwestie van tijd voordat waterzijdig inregelen net zo vanzelfsprekend is als jaarlijks ketelonderhoud.
Wat is waterzijdig inregelen?
Bij waterzijdig inregelen wordt de hoeveelheid water die door elke radiator stroomt precies afgestemd op de warmtevraag en de afstand tot de ketel. Daardoor komt er overal in huis evenveel warmte aan, zonder dat het ketel en pomp harder werken dan nodig. Ook het cv-water wordt niet warmer dan nodig. Na het waterzijdig inregelen kan de cv-ketel namelijk vaak anders ingesteld worden: de temperatuur en het pompvermogen kunnen omlaag.
Een goed ingeregelde installatie zorgt voor:
- Gelijkmatige warmteverdeling in alle vertrekken
- Lagere retourtemperatuur, wat het rendement van de hr-ketel verhoogt
- Minder pendelen van de ketel, dus minder slijtage en energieverbruik
Het ideale temperatuurverschil tussen aan- en afvoer ligt rond de 25%. Een lagere retourtemperatuur zorgt voor meer condensatie in een (HR) cv-ketel. Bij het condenseren in de cv-ketel wordt de gasvormige waterdamp omgezet in vloeibaar water, waarbij extra warmte vrijkomt. Deze extra warmte kan worden aangegeven aan het cv-water.
Hoe merk je dat een systeem waterzijdig is ingeregeld?
Wanneer de radiatoren bovenaan warm en onderin koel aanvoelen, is dat een teken van balans. Wanneer de verwarming boven- en onderin vrijwel even warm zijn of niet alle verwarmingen in huis even warm worden, is dit een teken dat het systeem niet waterzijdig is ingeregeld.
Hoe werkt waterzijdig inregelen bij vloerverwarming?
Bij vloerverwarming regel je niet op gelijke retourtemperaturen, maar op het temperatuurverschil tussen aanvoer en retour (ΔT) per groep. Je meet per groep de aanvoer- en retourtemperatuur en stelt het debiet (hoeveelheid water in liters per minuut) zo af dat het temperatuurverschil ongeveer 4–6°C is.
- Een te klein temperatuurverschil betekent: te veel doorstroming
- Een te groot temperatuurverschil betekent: te weinig doorstroming
Randzones langs gevels hebben meer warmtevraag en mogen daarom een iets kleinere ΔT hebben (meer debiet). Binnenzones of minder gebruikte ruimtes kunnen een grotere ΔT hebben. Het doel is niet overal dezelfde retourtemperatuur, maar de juiste warmteafgifte per ruimte en een stabiel werkende installatie.
En bij een warmtepomp?
Bij een (goed ingeregelde) gasgestookte cv-installatie is vooral de retourtemperatuur van belang voor het rendement. Bij een warmtepomp is de aanvoertemperatuur belangrijker. Een warmtepomp werkt efficiënter (hogere COP) als het temperatuurverschil kleiner is tussen het medium waar de warmte aan onttrokken wordt (lucht, bodem/water) en het afgiftesysteem (radiatoren, vloerverwarming).
Een 20 graden hogere aanvoertemperatuur kan een halvering van het rendement van de warmtepomp betekenen. Dat rendement gaat dus veel harder naar beneden dan bij een gasgestookte cv-ketel. Dus juist bij een warmtepomp is het waterzijdig inregelen van de radiatoren extra belangrijk voor het rendement.
Wie zijn woning wil voorbereiden op een (hybride) warmtepomp, kan niet om waterzijdig inregelen heen. Een goed ingeregelde installatie maakt het mogelijk om de aanvoertemperatuur te verlagen zonder comfortverlies. Dat is essentieel om efficiënt met een warmtepomp te verwarmen. Waterzijdig inregelen levert bij warmtepompen tot 25% efficiëntiewinst op.
Is waterzijdig inregelen verplicht?
Sinds maart 2020 is waterzijdig inregelen wettelijk verplicht bij het vervangen van een cv-ketel, (hybride) warmtepomp of bij grote renovaties. Installateurs zijn verantwoordelijk en dus ook aansprakelijk als het niet gebeurt. Deze verplichting is opgenomen in het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). De praktijk is echter weerbarstig; er zijn maar weinig installateurs die het structureel toepassen. Het kost geld, vergt vakmanschap en kan als gedoe gezien worden. Daardoor vallen veel installaties tussen wal en schip, wanneer het op verduurzamen aankomt. Met traditionele manieren van inregelen kan een monteur uren bezig zijn, omdat het knijpen van de ene radiator gevolgen heeft voor de andere.
Daarnaast ontbreekt vaak de financiële prikkel: bewoners hebben net een nieuwe ketel of warmtepomp laten plaatsen en zien de meerwaarde van waterzijdig inregelen niet direct. Veel consumenten weten niet dat waterzijdig inregelen helpt om het gasverbruik te verlagen.
Op welke manieren kun je waterzijdig inregelen?
Er bestaan verschillende manieren om een verwarmingssysteem waterzijdig in te regelen:
- Voorinstelmethode (statisch)
Radiatoren worden vooraf ingesteld op basis van berekeningen. Vooral geschikt voor nieuwbouw. - Temperatuurmethode
De installateur meet per radiator de aanvoer- en retourtemperatuur en stelt de ventielen handmatig af totdat het hele systeem in balans is. - Dynamisch inregelen
Hierbij worden drukcompenserende ventielen toegepast die automatisch de juiste waterdoorstroming regelen, ook als bewoners radiatoren dichtdraaien. Dynamische systemen zijn het meest nauwkeurig, maar werken alleen goed in een schone installatie met een vuil- of magnetietfilter. In bestaande woningen is dat vaak een extra stap die geld en tijd kost.
Let op: vooral bij oudere of vervuilde installaties is spoelen cruciaal om een goede waterdoorstroming en meetbare besparing te realiseren. Zonder spoelen heeft inregelen vaak weinig effect.
Hulpmiddelen bij waterzijdig inregelen
Er zijn hulpmiddelen die het inregelen eenvoudiger en sneller maken. Een voorbeeld hiervan is de DeltaPro-temperatuurmethode. Dit is een koffer met meetklemmen voor vloerverwarming en 12 meetmodules met magneten voor aanvoer en retour van radiatoren. Deze zijn verbonden met de smart-hub die de meetgegevens ontvangt en door kan zetten naar een softwareprogramma dat meetrapporten maakt en data kan loggen. De installateur kan met het inzicht nauwkeurig de afsluiters en regelknoppen afstemmen volgens de werkwijze die hij zelf wenselijk acht. De software maakt in het dashboard per radiator inzichtelijk wat het verschil is tussen aanvoer en retour, en hoe groot de noodzaak van waterzijdig inregelen is. Daarnaast is via dezelfde software na het inregelen een rapport uit te draaien dat kan dienen als bewijslast van de inspanning en voldoet aan de BBL.
Een ander voorbeeld is de radiatorsticker, waarmee ook particulieren zelf uit de voeten kunnen. Deze stickers of magneten worden op de aan- en afvoerleidingen geplakt. De bewoner of installateur zet de thermostaat vijf graden hoger en wachten een kwartier tot de temperatuur stabiliseert. Zo zien ze in één oogopslag of het temperatuurverschil overeenkomt met de ideale ∆t. Is dat niet zo, dan volgen duidelijke instructies om de waterdoorvoer aan te passen via het voetventiel of de thermostaatknop. Voor radiatoren zonder instelmogelijkheden is een ‘flowadapter’ beschikbaar — een tussenstukje dat tussen het radiatorventiel en de thermostaatknop komt en de aanvoer alsnog regelbaar maakt.
Als er een verstopping in de leiding zit, is dat met behulp van de sticker op te merken. De radiator wordt dan niet goed warm of de retourtemperatuur is te laag.
Wat kost het?
Volgens Vereniging eigen huis kost waterzijdig inregelen tussen de 800 en 1200 euro per woning. Dit is afhankelijk van de methode, het aantal radiatoren en of er nieuwe ventielen nodig zijn waarmee de waterdoorvoer kan worden geregeld. Wanneer een particulier zelf aan de slag gaan met waterzijdig inregelen – bijvoorbeeld met behulp van radiatorstickers – kost dat enkele tientjes. Vaak is het nodig om het systeem eerst te spoelen of te reinigen voor een goed resultaat.
Daartegenover staat een gasbesparing van circa 10 tot wel 25%. Bij hybride installaties of warmtepompen kan dit oplopen tot wel 30-40%.
Is er subsidie voor waterzijdig inregelen?
De subsidie voor waterzijdig inregelen verschilt per situatie: woningcorporaties dragen vaak zelf de kosten bij renovaties. VvE’s kunnen gebruikmaken van de SEEH-regeling, mits de maatregel wordt gecombineerd met andere energiebesparende werkzaamheden. Particulieren vallen momenteel nog buiten de boot, maar Vereniging Eigen Huis pleit voor opname in de ISDE-regeling. Meerdere gemeenten (zoals Haarlemmermeer en Ede) bieden waterzijdig inregelen kosteloos aan in de strijd tegen energiearmoede of helpen bewoners hierbij.
Bronnen: Technisch Adviesbureau De Regt, Radiatorsticker.com, Vereniging Eigen Huis
